Kiedy deska tarasowa pęcznieje po deszczu i co z tym zrobić

Dlaczego deska tarasowa pęcznieje po deszczu – podstawy zjawiska

Naturalna higroskopijność drewna i kompozytu

Drewno jest materiałem higroskopijnym, co oznacza, że wchłania i oddaje wilgoć z otoczenia. Gdy deski tarasowe są wystawione na deszcz, włókna celulozowe działają jak gąbka: pobierają wodę, zwiększają objętość i zmieniają wymiary. Po wyschnięciu drewno z kolei kurczy się. Ten cykl pęcznienia i kurczenia jest nieunikniony, ale jego skala może być różna w zależności od gatunku drewna, jakości desek i sposobu montażu.

Podobnie zachowują się deski kompozytowe, choć w mniejszym stopniu. Większość kompozytów tarasowych (WPC – wood-plastic composite) zawiera mączkę drzewną połączoną z polimerem. Część drewniana nadal reaguje na wilgoć, jednak plastik ogranicza wchłanianie wody. Z tego powodu kompozyt zwykle pęcznieje mniej niż lite drewno, ale wciąż może się odkształcać, zwłaszcza przy kiepskiej jakości lub błędnym montażu.

Zjawisko pęcznienia nie jest samo w sobie wadą – problem pojawia się, gdy pęcznienie jest nadmierne, nierównomierne lub gdy deski nie mają przestrzeni, by „pracować”. Wtedy zaczynają się wypaczenia, wybrzuszenia, odrywanie od legarów czy pękanie krawędzi.

Kierunek włókien i rodzaj cięcia desek

Deski tarasowe nie pęcznieją równomiernie we wszystkich kierunkach. Drewno znacznie mocniej zmienia wymiar poprzecznie do włókna (szerokość, grubość) niż wzdłuż włókien (długość). Dlatego po deszczu najczęściej obserwuje się zwiększenie szerokości deski lub jej „łódkowanie” (wyginanie na boki), a nie zmianę długości.

Dodatkowo ogromny wpływ na pracę desek ma sposób ich przetarcia w tartaku:

• cięcie promieniowe (promieniowe ułożenie słojów) – deski zwykle stabilniejsze, mniej łódkowania, mniejsze pęcznienie poprzeczne, ale takie drewno jest droższe,
• cięcie styczne (słoje w kształcie „łuków”) – deski bardziej podatne na wypaczanie i wywijanie się krawędzi, szczególnie gdy mocno nasiąkną wodą.

Jeśli deska tarasowa po deszczu zaczyna się wyraźnie „wyginać w miskę”, to znak, że układ słojów, sposób suszenia oraz ekspozycja na wodę zadziałały razem w niekorzystny sposób. Przy montażu zawsze warto oglądać przekrój desek i układać je tak, aby minimalizować efekt łódkowania.

Wilgotność równoważna i warunki zewnętrzne

Deska tarasowa dąży do stanu tak zwanej wilgotności równoważnej z otoczeniem. Latem, przy długotrwałej suszy, drewno ma tendencję do przesychania i kurczenia, zimą oraz podczas długich deszczów – do pęcznienia. Jeśli deska była montowana, gdy jej wilgotność była zbyt niska (np. przechowywana w ogrzewanym magazynie, a następnie trafiła na mokry taras), to po pierwszych większych opadach zacznie intensywnie chłonąć wodę i szybko przybierać na wymiarze.

Na tempo i skalę pęcznienia wpływają także:

• temperatura powietrza i ilość opadów,
• nasłonecznienie tarasu (strona świata, zacienienie),
• wentylacja pod spodem desek,
• zalegająca woda na powierzchni (brak spadku, zatkane odpływy).

Jeśli taras po deszczu schnie bardzo długo, deski mają więcej czasu na nasycenie się wodą. Z kolei szybkie wysychanie i ponowne moknięcie prowadzi do intensywnych cykli skurcz–pęcznienie, co przyspiesza zużycie materiału.

Najczęstsze momenty, kiedy deska tarasowa pęcznieje po deszczu

Pierwsze tygodnie po montażu

Okres tuż po ułożeniu tarasu to czas, gdy deski najintensywniej „pracują”. Jeśli montaż odbył się w suchym, ciepłym okresie, a zaraz potem przychodzi dłuższy deszcz, deski zaczynają szybko chłonąć wilgoć. Można wtedy zauważyć:

• zmniejszenie szczelin między deskami – nawet o kilka milimetrów,
• niewielkie wybrzuszenia na stykach lub nad legarami,
• pojawienie się lekkiego łódkowania pojedynczych desek.

W tym momencie pęcznienie bywa najbardziej widoczne, ponieważ drewno dopiero szuka swojej równowagi z warunkami zewnętrznymi. Błędem jest montowanie desek „na styk”, bez zachowania odpowiednich przerw montażowych – przy pierwszym większym deszczu taras potrafi dosłownie „wstać”, wypychając wkręty lub klipsy, a w skrajnych sytuacjach nawet odrywając deski od podkonstrukcji.

Sezonowe skoki wilgotności – wiosna i jesień

Gdy kończy się sucha, ciepła pogoda, a zaczynają się chłodne, wilgotne dni, deska tarasowa narażona jest na dłuższy kontakt z wodą. Deszcze są częstsze, mniejsze jest parowanie, a deski schodzą do wyższej wilgotności równowagowej. Widać wtedy:

• spuchnięte krawędzie przy styku desek,
• zwiększoną szorstkość powierzchni (mikropęknięcia po wcześniejszym przesuszeniu „zamykają się”),
• lokalne wybrzuszenia w miejscach, gdzie woda stoi najdłużej.

To typowy cykl pracy tarasu, ale jeśli sezonowo pojawiają się duże deformacje, może to oznaczać zbyt mały prześwit między deskami, źle rozplanowane legary lub brak właściwej wentylacji podkonstrukcji.

Po dłuższych ulewach i stagnacji wody

Najbardziej niebezpieczna dla desek tarasowych jest sytuacja, w której deszczówka nie ma gdzie odpłynąć, a woda stoi na powierzchni lub pod deskami przez wiele godzin czy dni. W takich warunkach deska tarasowa chłonie maksymalną ilość wilgoci, co skutkuje:

• mocnym pęcznieniem na szerokości – deski klinują się między sobą,
• łódkowaniem – środek deski „idzie w górę”, krawędzie opadają lub odwrotnie,
• trwałymi odkształceniami – po wyschnięciu deska nie wraca w pełni do pierwotnego kształtu.

Często dotyczy to tarasów o minimalnym spadku lub z błędnie wykonanym odwodnieniem. W takim przypadku pęcznienie po deszczu jest nie tylko intensywne, ale również długotrwałe. Jeśli taras ma już kilka lat i deski były narażone na wielokrotne zalania, mogą pojawić się dodatkowo oznaki zgnilizny oraz osłabienie struktury drewna, co zwiększa podatność na kolejne deformacje.

Po błędnym myciu myjką ciśnieniową

Zdarza się, że taras drewniany jest intensywnie czyszczony myjką ciśnieniową przy użyciu zbyt wysokiego ciśnienia i małej odległości lancy od powierzchni deski. Woda pod dużym ciśnieniem wnika głęboko we włókna, rozrywając ich strukturę. W efekcie:

• powierzchnia staje się mocno nasiąkliwa,
• deski szybciej chłoną wodę przy każdym kolejnym deszczu,
• pęcznienie po opadach jest silniejsze i bardziej gwałtowne.

To zjawisko często mylone jest z „wadą drewna”, podczas gdy w rzeczywistości wynika z niewłaściwej pielęgnacji. Po tak agresywnym czyszczeniu taras wymaga szczególnie starannego zabezpieczenia i kontrolowania poziomu wilgotności.

Jak rozpoznać, że deska tarasowa pęcznieje zbyt mocno

Objawy widoczne gołym okiem

Każda deska tarasowa będzie nieco pęcznieć po deszczu, ale pewne symptomy wskazują na problem wykraczający poza normalną „pracę drewna”. Do najbardziej charakterystycznych objawów należą:

• styk desek praktycznie bez szczeliny – jeśli latem po deszczu przerwy między deskami znikają całkowicie, przy kolejnym sezonie wilgotnym konstrukcja może zacząć się klinować,
• widoczne wybrzuszenia – deski unoszą się nad legarami, przykręty są wygięte, łebki wkrętów częściowo „wchodzą” w drewno pod kątem,
• pęknięcia przy wkrętach – gdy deska nie ma miejsca na pęcznienie, naprężenia szukają ujścia wokół punktów mocowania,
• odczuwalne „falowanie” pod stopami – chodząc po tarasie, czuć, że niektóre fragmenty są mocno wypiętrzone.

W normalnych warunkach deski mogą lekko zwiększać wymiar i wyginać się o kilka milimetrów. Jeżeli różnice są liczone w centymetrach lub prowadzą do niemożności swobodnego otwarcia drzwi tarasowych (z powodu podniesienia poziomu podestu), skala zjawiska jest zbyt duża.

Pomiary szczelin i szerokości desek

Do oceny, czy deska tarasowa pęcznieje nadmiernie, przydatne są proste pomiary. Wystarczy suwmiarka lub choćby zwykła miarka oraz notatnik. W praktyce wygląda to tak:

1. W stanie suchym (po kilku dniach bez deszczu) zmierzyć szerokość kilku losowo wybranych desek oraz szerokość szczelin między nimi.
2. Po intensywnym deszczu, gdy deski są jeszcze mokre, powtórzyć pomiary w tych samych miejscach.
3. Porównać różnicę szerokości i wielkość szczelin.

Takie wartości są orientacyjne, bo wiele zależy od gatunku drewna i jego początkowej wilgotności, ale mogą być punktem odniesienia. Jeśli deska „przybiera” więcej niż kilka procent szerokości, należy szukać przyczyny w złym montażu, niewłaściwym dystansie między deskami lub w nadmierniej chłonącej strukturze drewna.

Test wilgotności i kontrola konstrukcji

Do pełnej diagnozy przydaje się miernik wilgotności drewna. Wbijając sondy w kilka miejsc tarasu, można sprawdzić, czy deski osiągają niepokojąco wysoką wilgotność (powyżej 20–22%). Tak wysoki poziom, utrzymujący się przez dłuższy czas, nie tylko sprzyja pęcznieniu, ale też rozwojowi grzybów i zgnilizny.

Oprócz samego drewna warto obejrzeć podkonstrukcję:

• czy pod deskami jest wystarczająca przestrzeń na przepływ powietrza,
• czy woda nie stoi na legarach,
• czy membrany lub papy na legarach nie blokują całkowicie odparowywania wilgoci.

Jeśli pod tarasem czuć wyraźną wilgoć, a legary są mokre jeszcze długo po deszczu, same deski będą stale „podlane” od spodu, co dodatkowo zwiększy pęcznienie po każdym kolejnym opadzie.

Najczęstsze przyczyny nadmiernego pęcznienia desek tarasowych

Zbyt małe lub brak szczelin montażowych

Najpowszechniejszym błędem, który prowadzi do nadmiernego pęcznienia desek po deszczu, jest zastosowanie zbyt małych odstępów między deskami. Czasem inwestor lub wykonawca, kierując się estetyką, układa deski niemal „na styk”, by uzyskać efekt jednolitej powierzchni. W suchy dzień wygląda to atrakcyjnie, ale przy pierwszym większym deszczu drewno nie ma gdzie się rozszerzać.

Gdy deski zaczynają puchnąć, ściskają się nawzajem, rosną naprężenia boczne i pionowe. W końcu najsłabszy element poddaje się: pękają krawędzie, wyrywane są wkręty, a niektóre deski zaczynają się wybrzuszać. Im szersza deska, tym większa potrzeba pozostawienia szczelin – przy standardowych szerokościach 120–145 mm odstęp rzędu 5–8 mm w stanie suchym jest zazwyczaj zdrowym kompromisem.

W przypadku desek kompozytowych sytuacja wygląda podobnie, choć producenci zwykle dostarczają własne klipsy dystansowe, które gwarantują minimalną wymaganą przerwę. Problem pojawia się, gdy montaż odbywa się „po swojemu”, bez użycia oryginalnych akcesoriów lub z ich modyfikacją.

Niewłaściwa wilgotność drewna w momencie montażu

Deska tarasowa ma swoje optymalne widełki wilgotności w chwili montażu. Dla większości gatunków zewnętrznych drewno konstrukcyjne i tarasowe powinno mieć wilgotność na poziomie około 18–20%. Jeśli montuje się:

Zbyt mokre deski w dniu montażu

Jeżeli deska trafia na taras prosto z tartaku, suszarni komorowej lub – co gorsza – po dłuższym leżakowaniu na deszczu, jej wilgotność może przekraczać 25–30%. W dniu montażu wygląda na stabilną: jest „miękka”, łatwo się obrabia, a szczeliny między deskami wydają się odpowiednie. Kłopoty zaczynają się po wyschnięciu w pierwszym sezonie letnim, gdy drewno się skurczy, a przerwy między deskami gwałtownie się powiększą.

Potem przychodzi jesień, wzrost wilgotności powietrza i częste opady. Deski zaczynają wracać w stronę swojej pierwotnej wilgotności, puchnąc na szerokości. Problem polega na tym, że:

• szczeliny, które latem urosły do 10–12 mm, jesienią potrafią niemal się zamknąć,
• drewno, które raz mocno „pracowało”, ma już nadwyrężone włókna – jest podatniejsze na kolejne odkształcenia,
• pęknięcia powstałe podczas pierwotnego schnięcia stają się miejscami intensywnego chłonięcia wody, co zwiększa pęcznienie.

Stąd zasada: montuje się deski możliwie zbliżone wilgotnością do warunków, w jakich będą eksploatowane. Jeśli drewno przyjeżdża bardzo mokre, lepiej je przesezonować pod przykryciem, z dobrą wentylacją, niż gonić termin i potem walczyć z klinującym się tarasem.

Przesuszone deski przed montażem

Drugi biegun problemu to deski, które leżały długo w ogrzewanym magazynie lub w pełnym słońcu, osiągając wilgotność rzędu 10–12%. Taki materiał przy montażu ma minimalne wymiary, wygląda idealnie prosty i „zgaszony”. Kiedy trafi na zewnętrzne warunki i popada na niego kilka solidnych deszczów, drewno zaczyna gwałtownie pobierać wilgoć, zwiększając wymiar znacznie bardziej, niż przewidziano przy montażu.

Typowy scenariusz:

• deski ułożone z 3–4-milimetrową szczeliną w stanie bardzo suchym,
• po pierwszych opadach przerwy znikają, a deski ściskają się jak kliny,
• po kilku cyklach mokro–sucho pojawiają się trwałe wybrzuszenia i pęknięcia przy wkrętach.

W skrajnym przypadku taras latem wygląda przyzwoicie, ale po jesiennych deszczach drzwi balkonowe zaczynają ocierać, a przy ścianie budynku robi się „górka” z wypchniętych desek.

Brak lub niewystarczająca wentylacja pod tarasem

Nawet poprawnie wysuszona i zamontowana deska będzie puchnąć ponad normę, jeśli pod tarasem panuje permanentna wilgoć. Najczęstsze błędy wykonawcze w tej strefie to:

• zbyt mały dystans między spodem desek a podłożem (np. tylko 2–3 cm),
• pełne zabudowanie cokołów i boków tarasu bez kratek wentylacyjnych,
• ułożenie legarów bez przerw, „na płasko”, tak że tworzą barierę dla przepływu powietrza i wody,
• zastosowanie szczelnych, szerokich taśm na legarach, które magazynują wodę i długo ją oddają w stronę desek.

Skutek jest zawsze podobny: spód deski ma bezpośredni kontakt z wilgocią przez długi czas, nawet po tym, jak wierzch zdążył już podeschnąć. Powstaje różnica wilgotności pomiędzy górą a dołem elementu. Deska wygina się, „staje w łódkę”, a każde większe nawodnienie tylko pogłębia deformację.

Przy niewielkim prześwicie pod tarasem woda, która spłynie przez szczeliny, nie ma gdzie się rozproszyć. Zalega na płycie betonowej, żwirze lub membranie, a następnie paruje wprost w kierunku desek. Taras po każdym deszczu funkcjonuje jak niskie, słabo wentylowane „akwarium”.

Nieprawidłowo wykonany spadek i odwodnienie

Deska pęcznieje najbardziej tam, gdzie woda stoi najdłużej. Jeśli podkonstrukcja lub podłoże zostało wypoziomowane zbyt „idealnie”, bez nadania minimalnego spadku, krople opadowe nie mają dokąd spłynąć. Zamiast szybko opuścić taras, tworzą zastoiny: przy ścianie domu, przy balustradach, w zagłębieniach przy słupach.

Typowe błędy:

• brak spadku 1–2% od elewacji na zewnątrz,
• odwrócony spadek – woda zamiast od budynku kieruje się w stronę ściany,
• zamknięcie krawędzi tarasu deską czołową bez otworów, przez co woda nie ma gdzie wypłynąć,
• zbyt mało wpustów, kratki odpływowe zasypane ziemią lub liśćmi.

Jeżeli po każdym deszczu na tarasie przez kilka godzin widać kałuże, deski w tych miejscach będą chłonąć wodę znacznie bardziej niż w partiach dobrze odwodnionych. Po kilku sezonach objawi się to lokalnymi wybrzuszeniami, różną barwą (stale mokre fragmenty ciemnieją) oraz przyspieszonym zużyciem powierzchni.

Agresywne środki czyszczące i niewłaściwe olejowanie

Pęcznienie po deszczu nasila się także przez błędną pielęgnację chemiczną. Silne preparaty zasadowe stosowane zbyt często lub w zbyt wysokim stężeniu wypłukują naturalne substancje oleiste i częściowo rozpuszczają ligninę, otwierając strukturę drewna. Podobny efekt daje szlifowanie zbyt grubym papierem, bez późniejszego wykończenia odpowiednim olejem z pigmentem.

Skutki widać dość szybko:

• deska po umyciu bardzo szybko ciemnieje przy pierwszym kontakcie z wodą,
• na powierzchni tworzy się chropowata, „kłująca” warstwa podnoszonych włókien,
• po intensywnym deszczu deski pęcznieją szybciej niż przed sezonem czyszczenia.

Jeśli do tego użyje się oleju o kiepskiej jakości lub nałoży go za mało, drewno nie ma nawet minimalnej bariery spowalniającej wchłanianie wody. W efekcie każdy opad działa jak wlewka wilgoci prosto w głąb deski.

Co zrobić, gdy deska tarasowa już pęcznieje po deszczu

Ocena skali problemu przed podjęciem działań

Najpierw trzeba ustalić, czy mamy do czynienia z naturalną pracą drewna, czy z sytuacją awaryjną. Pomagają w tym:

• oględziny po deszczu i po całkowitym wyschnięciu – porównanie kształtu i luzów między deskami,
• sprawdzenie, czy wybrzuszenia znikają po kilku dniach suchej pogody, czy pozostają na stałe,
• sprawdzenie podkonstrukcji – poziom wilgoci pod tarasem, zastoiny wody, stan legarów.

Jeśli po kilkudniowym okresie suchej, przewiewnej pogody deski praktycznie wracają do pierwotnej pozycji, można założyć, że nadmiernego uszkodzenia struktury jeszcze nie ma. Gdy jednak taras „stoi” powykręcany niezależnie od warunków, nie obejdzie się bez ingerencji w konstrukcję.

Rozluźnienie zbyt małych szczelin między deskami

Jeżeli problemem są za małe przerwy montażowe, a taras ma jeszcze zdrowe drewno, da się go uratować bez całkowitej rozbiórki. Typowa procedura wygląda następująco:

1. Poczekać na okres suchej pogody, aż deski maksymalnie się „skurczą”.
2. Wybrać kilka najbardziej klinujących się rzędów – najczęściej przy ścianie budynku lub w okolicach, gdzie widać największe wybrzuszenia.
3. Odkręcić deski w tych strefach, oznaczyć ich kolejność i kierunek ułożenia.
4. Za pomocą piły tarczowej z prowadnicą lub ręcznej pilarki szczelinowej poszerzyć przerwy o 2–3 mm (w zależności od gatunku i szerokości deski).
5. Ponownie zamocować deski, stosując dystanse montażowe i pilnując równych szczelin na całej długości.

Przy dużych tarasach prace wykonuje się etapami, kontrolując na bieżąco, jak deski zachowują się po pierwszych opadach. Czasem wystarczy skorygować tylko newralgiczne pola, by uwolnić naprężenia i przywrócić tarasowi możliwość swobodnej pracy.

Poprawa wentylacji podkonstrukcji

Gdy pomiary wilgotności wskazują stale podwyższone wartości, a spód desek długo pozostaje mokry po deszczu, trzeba zająć się przepływem powietrza. Rozwiązań jest kilka, zależnie od konstrukcji:

• Taras na płycie betonowej – zwiększenie dystansu dzięki niższym legarom poprzecznym, systemowym wspornikom lub podkładkom regulowanym; wykonanie kanałów odpływowych w betonie, jeśli ich brakuje.
• Taras nad gruntem – usunięcie nadmiaru ziemi pod konstrukcją, odsłonięcie żwiru lub ułożenie nowej warstwy drenującej, aby woda nie stała tuż pod deskami.
• Zabudowane boki – wycięcie lub wykonanie kratek wentylacyjnych w cokołach, najlepiej po przeciwległych stronach, aby powstał naturalny ciąg powietrza.

Nawet kilkucentymetrowa różnica w dystansie i kilka otworów więcej w zabudowie potrafi radykalnie skrócić czas schnięcia tarasu po deszczu, co bezpośrednio ogranicza pęcznienie desek.

Usuwanie zastoin wody i korekta spadków

Jeśli po każdym deszczu na tarasie pojawiają się w tych samych miejscach kałuże, trzeba znaleźć przyczynę. W praktyce najpierw zdejmuje się kilka desek w newralgicznym rejonie i ocenia sytuację „od spodu”:

• czy podłoże ma właściwy spadek,
• czy nie powstały lokalne zapadnięcia (np. po osiadaniu gruntu),
• czy odpływy i kratki nie są zatkane.

Możliwe działania naprawcze:

• podszlifowanie lokalnych „garbów” na betonie lub legarach,
• podkładki pod legary, aby przywrócić żądany spadek,
• oczyszczenie, przebudowa lub dodanie nowych punktów odpływu,
• wykonanie nacięć odpływowych w dolnej krawędzi deski czołowej lub zamiana jej na perforowaną.

Po takich pracach woda powinna schodzić z tarasu w ciągu kilkunastu–kilkudziesięciu minut po ustaniu deszczu, a deski mają szansę przeschnąć w ciągu kolejnych godzin.

Ratowanie desek po agresywnym myciu myjką ciśnieniową

Gdy powierzchnia desek została naruszona przez zbyt wysokie ciśnienie, trzeba ją ponownie „zamknąć” i ustabilizować. Najczęściej wykonuje się:

1. Lekkie szlifowanie wzdłuż włókien (np. papierem 80–100), tak by usunąć postrzępione włókna.
2. Dokładne odkurzenie powierzchni oraz mycie delikatnym środkiem myjącym o neutralnym pH.
3. Po wyschnięciu – aplikację oleju tarasowego, dobranego do gatunku drewna, w dwóch cienkich warstwach.

Nie cofnie to uszkodzeń wewnątrz włókien, ale ograniczy tempo wchłaniania wody przy kolejnych opadach, a więc także amplitudę pęcznienia. Jeżeli deska miejscowo jest mocno „rozstrzelona” lub popękana, lepiej wymienić pojedyncze elementy niż na siłę je reanimować.

Wymiana pojedynczych, trwale zdeformowanych desek

Niektóre elementy, zwłaszcza miękkie gatunki iglaste po kilku sezonach stagnacji wody, nie nadają się już do pracy. Jeśli:

• deska ma stałe wybrzuszenie, które nie znika nawet po długim okresie suszy,
• widać pęknięcia na całej grubości lub głębokie rozwarstwienia,
• wilgotność drewna utrzymuje się stale wysoko, a w strukturze pojawiły się ciemne, miękkie strefy,

bezpieczniej jest ją wymienić. Najpierw usuwa się problematyczne deski, następnie kontroluje stan legarów pod nimi. Jeśli legar także wykazuje ślady butwienia, wymaga wzmocnienia lub podmiany odcinka. Dopiero na zdrowej podkonstrukcji montuje się nową deskę, zachowując prawidłowe szczeliny i mocowania.

Dodatkowe zabezpieczenie powierzchni przed zmienną wilgotnością

Po uporządkowaniu kwestii konstrukcyjnych i odpływu wody pozostaje pielęgnacja. Dobrze dobrany system olejowania nie zatrzyma całkowicie pęcznienia, ale może je złagodzić. Praktyczne zasady:

• olej z pigmentem (kolorem) lepiej chroni przed UV i starzeniem włókien niż bezbarwny,
• lepiej nałożyć dwie cienkie warstwy niż jedną grubą, która zasklepi pory i będzie się łuszczyć,
• w newralgicznych miejscach (prz